Projecten
Hortus Conclusus (2000-2001)
 
Opdrachtgever
Stichting Breeze of Air, Rotterdam in het kader van Rotterdam Culturele Hoofdstad
 
printversie

bunker servaasbolwerk utrechtmonografieën nederlandse landschapsarchitecten
 

De opdrachtgever stelde een team van adviseurs samen, die konden bijdragen aan het programma voor deze manifestatie die zich richtte op vernieuwende concepten voor stadstuinen.

Het project vereiste het samenstellen van een internationaal team van ontwerpers, afkomstig uit verschillende culturen, om gestalte te geven aan gekozen locaties te Rotterdam rond het thema van de 'hortus conclusus': de besloten binnentuin, het stadspark, de stedelijke buitenruimte. Bovendien moest er een symposium en een tentoonstelling van de ontwerpen georganiseerd (i.s.m. met Witte de With). Er werd daarom ook een bijdrage gevraagd als auteur, lezinggever en observator tijdens het symposium.

Twee statements van Erik de Jong uit het boek De Openbare Stadstuin (Nederlands- en Engelstalig):

Een discussie over de hortus conclusus is als een Erasmiaans colloquium: een discours over de plaatsbepaling en betekenis van de tuin- en landschapsarchitectuur in onze samenleving. De hortus conclusus is niet meer en niet minder dan een embleem voor de vermenging van natuur en cultuur. Hij staat voor beslotenheid als essentiële levens- en belevingsruimte. Als praktisch en filosofisch beginsel representeert de hortus conclusus de tuin, het park en het landschap in al zijn beperkte omvang, maar tegelijkertijd ook de wereld die er samenkomt en die er wordt geopenbaard.

Onze Nederlandse cultuur is bij uitstek een stedelijke cultuur en vanuit dat perspectief is de geschiedenis van de stad eerder beschreven vanuit het hogere schaalniveau van de planning en het lagere schaalniveau van straat en gebouw. De geschiedschrijving heeft moeite gehad om stad en landschap als actoren van gelijke waarde te beschouwen. Ook om te zien hoe er, vanaf het begin van onze stedenbouw, gepoogd is landschap en natuur als essentiële bestanddelen in het stedelijk weefsel een plaats te geven. De stedelijke ruimte is voor velen eerder straat en plein dan park of tuin, de discussie over de openbare ruimte eerder een debat over kunst en 'aankleding' dan over de kwaliteit en het artistieke gehalte van het 'groene' ontwerp. De recente discussie over de toekomst van het Nederlandse stadspark verraadt hoe lang deze problematiek het zonder aandacht heeft moeten stellen. Creativiteit, nieuwswaarde, glamour geldt eerder grote bouwprojecten, waar een hoge mate van stedelijke trots, verandering en vernieuwing aan moet worden kunnen afgelezen. Tuin en park hebben lang het stigma geduld dat zij vanzelfsprekend moeten zijn en onveranderlijk de eeuwige waarden van de natuur moeten uitdragen. Dat park en tuin niet verwacht worden artistieke en of historische waarden te vertegenwoordigen blijkt uit hun minimale onderhoud en verzorging: 'natuur spreekt voor zichzelf'.
Hier wreekt zich een lange modernistische traditie in de geschiedschrijving van architectuur en stedenbouw: de tuin- en landschapsarchitectuur (die hun zusterkunst is) neemt er een verweesde plaats in. Wij lijken te zijn vergeten (want: bijna nergens gedoceerd) wat de rijke Nederlandse traditie van het vak tuin- en landschapsarchitectuur is, die wortelt in de middeleeuwse hortus conclusus en nog altijd aan talloze stedelijke binnenhoven afleesbaar is. Een geschiedenis ook die vanaf het einde van de zestiende eeuw laat zien dat Nederland wat het tuin-en landschapsontwerp 'avant-garde' was, modern en toonaangevend in Europa vanwege de combinatie van ingenieurskunst, horticultuur en artistiek ontwerp. De boventoon die stedenbouw en architectuur in de modernistische traditie hebben gevoerd, staat in zekere zin nog altijd een interdisciplinair discours in de weg, misschien niet zozeer in de ontwerpprofessies zelf, als wel als daarbuiten, bij gemeente- en provinciale besturen, uitzonderingen daargelaten.

Uitvoerder
Erik de Jong
 
Publicatie
Erik de Jong, 'De ervaring van de tuin', in: Breeze of Air. Vernieuwende concepten voor stadstuinen, Rotterdam 2001, p. 3 en Erik de Jong, "'Hortus Conclusus': open of gesloten, zichtbaar of onzichtbaar?" in: Charles Correa en Erik de Jong, Text of the Clusius Lectures / Tekst van de Clusiuslezingen 2001, Leiden, Clusiusstichting, 2001, 5-26
Erik de Jong, 'Hortus Conclusus: de wet van de tuin' en 'Ouverture tot een nieuw besef van tuinkunst' in: A. Devolder e.a. (red.), De Openbare Stadstuin. De omsluiting en ontsluiting van de openbare stadstuin, Rotterdam 2002, 29-38 en 167-170

 
 

 
  home | informatie | projecten | onderzoek | onderwijs | links