In 2003 heeft het Stimuleringsfonds voor Architectuur, in het kader van het Belvederebeleid, opdracht gekregen van het ministerie van OCW om een aantal voorbeeldprojecten uit te voeren op het snijvlak van cultuurhistorisch onderzoek en ontwerp. Doelstelling is om door middel van nieuwe onderzoeksmethoden, nieuwe multidisciplinaire werkwijzen en nieuwe presentatietechnieken onderzoekers, ontwerpers en opdrachtgevers een breder en gerichter inzicht te geven in de cultuurgeschiedenis van te transformeren gebieden.
Voor een van deze voorbeeldprojecten heeft het Stimuleringsfonds voor Architectuur hoogleraar Architectuurgeschiedenis en Erfgoedstudies Koos Bosma opdracht verleend het project ‘Ontwerpen met een biografie van de Zandstad’ uit te laten voeren. De Zandstad is de regio (Zuid)Oost Brabant.
Met dit project zouden enerzijds de door de Vrije Universiteit ontwikkelde ideeën over de ‘biografie van het landschap’ verder uitgediept en getest kunnen worden, anderzijds het universitaire onderwijs in Nederland directer betrokken kunnen worden bij de Belvedere-activiteiten van het Stimuleringsfonds voor Architectuur.
Het project ‘Ontwerpen met een biografie van de Zandstad’ bestaat uit vier onderdelen:

• Onderzoek naar de ontwikkelingsgeschiedenis van de Zandstad, met bijzondere aandacht voor zeven zogenoemde transformatiemomenten. Dit zijn periodes in de geschiedenis die van cruciale betekenis zijn geweest voor de transformatie van de Zandstad. Per transformatiemoment is, voor de ontwerper en onderzoeker, historische informatie verzameld over negen onderwerpen: landbouw, industrialisatie, verstedelijking, rituelen en gebruiken, cartografie, infrastructuur, beroepen, architectuur en landschap.
• Lanceren van de innovatieve en interactieve website ‘www.zandstad.nl’. Ontwerpbureau LUST heeft een database opgezet die ondermeer beeld- en kaartmateriaal bevat van de Zandstad. De website geeft de gebruiker een grote vrijheid om de opgeslagen data naar eigen inzicht te raadplegen, te combineren en te analyseren. De website omvat een niet-hiërarchische presentatie van beelden, kaarten en kennis. Deze kan ondermeer ruimtelijk, historisch en thematisch geordend worden. Behalve de meer traditionele cultuurhistorische kennis omvat de website bij voorbeeld ook gegevens over inkomstenbronnen, grondgebruik en volkscultuur. De structuur van de website maakt het mogelijk om eventuele hiaten in de kennis aan te vullen.
• Atelier Zandstad 06 (17 november 2006), waar de opzet en inhoud van de website aan de hand van concrete ontwerpopgaven getest wordt door studenten van ontwerp- en onderzoeksopleidingen aan respectievelijke de Universiteit Gent, Universiteit Utrecht, TU Delft, TU Eindhoven, Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen UR.
• Derde magazine in de reeks Geschiedenis en Ontwerp van het Stimuleringsfonds voor Architectuur. Dit magazine, met als werktitel: ‘Expeditie Zandstad – podcasting Cultuurgeschiedenis’, richt zich evenals het Atelier Zandstad 06 op het universitair onderwijs. Doel is om bij verschillende studierichtingen het digitaal verzamelen, opslaan, verwerken en bewerken van cultuurgeschiedenis onder de aandacht te brengen, de wetenschappelijke achtergronden van deze werkwijze te belichten en te verkennen of deze werkwijze betrokken kan worden in onderwijsprogramma’s.

“De ervaring leert dat er momenteel teveel sprake is van een mismatch tussen cultuurhistorisch onderzoek, het ontwerpend onderzoek en het ontwerpproces. Concreet komt het neer op een wezenlijk verschil in het waarderen, ontsluiten en gebruiken van cultuurhistorische informatiebronnen, met als gevolg dat veel informatie tussen wal en schip raakt. Van belang is dan ook – zoals met www.zandstad.nl wordt geprobeerd – de kennisuitwisseling tussen cultuurhistorici, ontwerpers en onderzoekers (ook wel eens getypeerd als ‘voorwaarts en achterwaarts gerichte disciplines’) te verbeteren.”

“Naast de twee dominante opvattingen over cultuurhistorie (erfgoed als archeologisch relict dat louter bescherming behoeft en erfgoed als hedendaagse, mentale constructie van het verleden), is een derde opvatting gewenst. Deze derde opvatting – ook wel eens ‘effectieve geschiedenis’ genoemd – gaat uit een biografische benadering, waarbij binnen de historische en ruimtelijke context van een gebied, materiële en immateriële aspecten (objecten, fysieke structuren, betekenissen, teksten of historische waarden) gebundeld worden en gezamenlijk worden ingezet voor een ‘volgende laag’ aan het landschap.”